अनुद्वेगकरं वाक्यं - वाणी का तप

24 सित॰ 2026

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥

anudvegakaraṁ vākyaṁ satyaṁ priyahitaṁ ca yat । svādhyāyābhyasanaṁ caiva vāṅmayaṁ tapa ucyate ॥

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं का अर्थ

मनुष्य को सदैव ऐसी वाणी बोलनी चाहिए जो सत्य, प्रिय और हितकारी हो और किसी के मन में अशांति उत्पन्न न करे। सद्ग्रंथों का निरंतर स्वाध्याय और चिंतन ही वाणी को वास्तविक सार्थकता प्रदान करता है। विचारपूर्वक बोली गई वाणी समाज में शांति, सद्भाव और सकारात्मकता का संचार करती है।

शब्दार्थ

अनुद्वेगकरम्anudvegakaram

उद्वेग उत्पन्न न करने वाला

अन् + उद्वेग + √कृ

वाक्यम्vākyam

वचन

√वच्

सत्यम्satyam

सत्य

सत्

प्रियहितम्priyahitam

प्रिय और हितकारी

प्रिय + हित

च यत्ca yat

और जो

स्वाध्यायाभ्यसनम्svādhyāyābhyasanam

स्वाध्याय का नियमित अभ्यास

स्वाध्याय + अभ्यसन

च एवcaiva

और भी

वाङ्मयम्vāṅmayam

वाणी से सम्बन्धित

वाच् + मय

तपःtapaḥ

तप

√तप्

उच्यतेucyate

कहा जाता है

√वच्

व्याख्या

यह श्लोक वाणी से किए जाने वाले तप, अर्थात् वाङ्मय तप, की परिभाषा देता है। वचन एक साथ चार कसौटियों पर खरा होना चाहिए: वह सुनने वाले को उद्विग्न न करे और सत्य, प्रिय तथा हितकारी हो। केवल असत्य से बचना पर्याप्त नहीं है, क्योंकि सत्य कहते समय उसके प्रभाव और प्रयोजन का ध्यान रखना भी इस अनुशासन का भाग है। श्लोक स्वाध्यायाभ्यसन, यानी पवित्र ग्रंथों के नियमित अध्ययन या पाठ, को भी वाणी के तप में रखता है। इन गुणों और नियमित अभ्यास से सधी वाणी मन को विचलित नहीं करती, बल्कि शान्त करती है, और इसी से सुनने वालों में शान्ति फैलती है।

भगवद् गीता से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
महाभारत

तपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च। मातापित्रोरहरहः पूजनं कार्यमञ्जसा॥

महाभारत का यह श्लोक तप, पवित्रता और सत्य-धर्म में निष्ठा को माता-पिता के नित्य आदर-पूजन से जोड़ता है।

अनुशासनधर्मसम्मानकर्तव्य
भगवद् गीता

अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥

भगवद् गीता १६.१ में निर्भयता, अन्तःकरण की शुद्धि, ज्ञानयोग में निष्ठा, दान, संयम और सरलता का वर्णन है।

साहसविद्यायोगअनुशासननैतिकता
भगवद् गीता

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥

श्रद्धा, तत्परता और इन्द्रियसंयम से ज्ञान प्राप्त होता है, और ज्ञान से परम शान्ति मिलती है।

विद्याअनुशासनशांति

नैतिकता पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

सत्यानुसारिणी लक्ष्मीः कीर्तिस्त्यागानुसारिणी। अभ्याससारिणी विद्या बुद्धिः कर्मानुसारिणी॥

यह सुभाषित धन को सत्यनिष्ठा, यश को परोपकार, ज्ञान को अभ्यास और बुद्धि को कर्म से जोड़ता है।

समृद्धिनैतिकताविद्याअनुशासनकर्म

समाः सर्वेषु भूतेषु कामक्रोधविवर्जिताः। न्यायमार्गं न मुञ्चन्ति ते वै सत्पुरुषाः स्मृताः।

सभी प्राणियों के प्रति समभाव, कामना और क्रोध से मुक्ति तथा न्याय के मार्ग पर अडिग रहना सत्पुरुष के लक्षण हैं।

नैतिकताचरित्रअनुशासन
महाभारत

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्याभ्यासेन रक्ष्यते। मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥

सत्य से धर्म, अभ्यास से विद्या, स्वच्छता से रूप और सदाचार से परिवार की रक्षा होती है।

धर्मविद्याचरित्रनैतिकता