अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥
anudvegakaraṁ vākyaṁ satyaṁ priyahitaṁ ca yat । svādhyāyābhyasanaṁ caiva vāṅmayaṁ tapa ucyate ॥
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं का अर्थ
मनुष्य को सदैव ऐसी वाणी बोलनी चाहिए जो सत्य, प्रिय और हितकारी हो और किसी के मन में अशांति उत्पन्न न करे। सद्ग्रंथों का निरंतर स्वाध्याय और चिंतन ही वाणी को वास्तविक सार्थकता प्रदान करता है। विचारपूर्वक बोली गई वाणी समाज में शांति, सद्भाव और सकारात्मकता का संचार करती है।
शब्दार्थ
- अनुद्वेगकरम्anudvegakaram
उद्वेग उत्पन्न न करने वाला
अन् + उद्वेग + √कृ
- वाक्यम्vākyam
वचन
√वच्
- सत्यम्satyam
सत्य
सत्
- प्रियहितम्priyahitam
प्रिय और हितकारी
प्रिय + हित
- च यत्ca yat
और जो
- स्वाध्यायाभ्यसनम्svādhyāyābhyasanam
स्वाध्याय का नियमित अभ्यास
स्वाध्याय + अभ्यसन
- च एवcaiva
और भी
- वाङ्मयम्vāṅmayam
वाणी से सम्बन्धित
वाच् + मय
- तपःtapaḥ
तप
√तप्
- उच्यतेucyate
कहा जाता है
√वच्
व्याख्या
यह श्लोक वाणी से किए जाने वाले तप, अर्थात् वाङ्मय तप, की परिभाषा देता है। वचन एक साथ चार कसौटियों पर खरा होना चाहिए: वह सुनने वाले को उद्विग्न न करे और सत्य, प्रिय तथा हितकारी हो। केवल असत्य से बचना पर्याप्त नहीं है, क्योंकि सत्य कहते समय उसके प्रभाव और प्रयोजन का ध्यान रखना भी इस अनुशासन का भाग है। श्लोक स्वाध्यायाभ्यसन, यानी पवित्र ग्रंथों के नियमित अध्ययन या पाठ, को भी वाणी के तप में रखता है। इन गुणों और नियमित अभ्यास से सधी वाणी मन को विचलित नहीं करती, बल्कि शान्त करती है, और इसी से सुनने वालों में शान्ति फैलती है।
मूल पोस्ट
भगवद् गीता से और सुभाषित
स्रोत पृष्ठ देखेंतपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च। मातापित्रोरहरहः पूजनं कार्यमञ्जसा॥
महाभारत का यह श्लोक तप, पवित्रता और सत्य-धर्म में निष्ठा को माता-पिता के नित्य आदर-पूजन से जोड़ता है।
नैतिकता पर और सुभाषित
विषय पृष्ठ देखेंसत्यानुसारिणी लक्ष्मीः कीर्तिस्त्यागानुसारिणी। अभ्याससारिणी विद्या बुद्धिः कर्मानुसारिणी॥
यह सुभाषित धन को सत्यनिष्ठा, यश को परोपकार, ज्ञान को अभ्यास और बुद्धि को कर्म से जोड़ता है।