तपःशौचवता नित्यं - माता-पिता का प्रतिदिन सम्मान

20 नव॰ 2026

तपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च। मातापित्रोरहरहः पूजनं कार्यमञ्जसा॥

tapaḥśaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca । mātāpitroraharahaḥ pūjanaṃ kāryamañjasā ॥

तपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च का अर्थ

मनुष्य को सदैव तप, पवित्रता, सत्य और धर्म का पालन करना चाहिए। उसे प्रतिदिन श्रद्धा और सरल भाव से अपने माता-पिता की सेवा तथा सम्मान करने में तत्पर रहना चाहिए, जिससे व्यक्ति सुखी एवं समृद्ध जीवन प्राप्त कर सके।

अनुवाद टिप्पणी: यह अनुवाद प्रधानमंत्री के X पोस्ट के वीडियो से ज्यों का त्यों लिया गया है। उद्धृत संस्कृत में इससे सुखी एवं समृद्ध जीवन प्राप्त होने की बात नहीं कही गई है।

शब्दार्थ

तपःशौचवताtapaḥśaucavatā

तप और पवित्रता से युक्त व्यक्ति द्वारा

नित्यंnityaṃ

सदैव

सत्यधर्मरतेनsatyadharmaratena

सत्य और धर्म में तत्पर व्यक्ति द्वारा

चca

और

मातापित्रोरहरहःmātāpitroraharahaḥ

माता-पिता का, प्रतिदिन; मातापित्रोः + अहरहः

पूजनंpūjanaṃ

आदर-पूजन

कार्यमञ्जसाkāryamañjasā

सरलता और सच्चाई से करना चाहिए; कार्यम् + अञ्जसा

व्याख्या

यह श्लोक व्यक्तिगत आचरण के संयम को माता-पिता के दैनिक आदर से जोड़ता है। तपःशौचवता उस व्यक्ति का बोध कराता है जो तप और पवित्रता से युक्त है, और सत्यधर्मरतेन सत्य तथा धर्म में उसकी निष्ठा बताता है। नित्यं और अहरहः इन गुणों तथा इस कर्तव्य की निरंतरता पर बल देते हैं। पूजन में श्रद्धापूर्वक आदर का भाव है और अञ्जसा उसे सरलता तथा सच्चाई से करने का संकेत देता है। आज के पारिवारिक जीवन में माता-पिता के लिए समय निकालना, उनकी आवश्यकताओं को सुनना और रोजमर्रा के व्यवहार में उनका सम्मान करना इस शिक्षा के व्यावहारिक रूप हो सकते हैं।

महाभारत से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
भगवद् गीता

अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥

भगवद् गीता १६.१ में निर्भयता, अन्तःकरण की शुद्धि, ज्ञानयोग में निष्ठा, दान, संयम और सरलता का वर्णन है।

साहसविद्यायोगअनुशासननैतिकता
भगवद् गीता

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥

श्रद्धा, तत्परता और इन्द्रियसंयम से ज्ञान प्राप्त होता है, और ज्ञान से परम शान्ति मिलती है।

विद्याअनुशासनशांति
भगवद् गीता

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्। कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥

कोई भी क्षण भर के लिए कर्मरहित नहीं रहता, क्योंकि प्रकृति से उत्पन्न गुण प्रत्येक प्राणी से कर्म करवाते हैं।

कर्मप्रकृति

अनुशासन पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
भगवद् गीता

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ। ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥

भगवद्गीता का यह ऐतिहासिक श्लोक प्रतिपादित करता है कि कर्तव्य और अकर्तव्य का निर्णय व्यक्तिगत इच्छा के बजाय एक प्रामाणिक और सुव्यवस्थित व्यवस्था पर आधारित होना चाहिए।

धर्मनैतिकताकर्तव्यविद्याज्ञान
चाणक्य नीति

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥

यह नीति-वचन बताता है कि जैसे घड़ा बूँद-बूँद से भरता है, वैसे ही निरंतर छोटे प्रयासों से विद्या, धर्म और धन का संचय होता है।

दृढ़ताविद्याधर्मसमृद्धिअनुशासन
भगवद् गीता

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि। धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥

अर्जुन को दिए गए भगवान श्रीकृष्ण के इस उपदेश में स्पष्ट किया गया है कि एक योद्धा के लिए धर्मयुद्ध से बढ़कर कोई कल्याणकारी मार्ग नहीं है।

कर्तव्यधर्मसाहसदृढ़ता