सुभाषितम्

अर्थ सहित संस्कृत सुभाषित

प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी द्वारा साझा किए गए सुभाषितों का एक विशेष संग्रह, हिन्दी और अंग्रेज़ी अर्थ के साथ।
कथासरित्सागर

वत्सराजोऽपि तं प्राप्तं प्रदत्तोपायनं नृपम्। प्रीत्या सम्मानयामास शूरा हि प्रणतिप्रियाः॥

vatsarājo 'pi taṃ prāptaṃ pradattopāyanaṃ nṛpam । prītyā sammānayāmāsa śūrā hi praṇatipriyāḥ ॥

भेंट लेकर आए राजा का वत्सराज स्नेह से सम्मान करते हैं। श्लोक वीरों के मन में विनम्र प्रणाम के प्रति आदर बताता है।

साहसविनम्रतासम्मान
आज विशेष

नवीनतम सुभाषित

पहले नवीनतम सुभाषित देखें, फिर 219 सुभाषितों के पूर्ण संग्रह का अन्वेषण करें।
9 अक्टू॰ 2026
कथासरित्सागर

वत्सराजोऽपि तं प्राप्तं प्रदत्तोपायनं नृपम्। प्रीत्या सम्मानयामास शूरा हि प्रणतिप्रियाः॥

vatsarājo 'pi taṃ prāptaṃ pradattopāyanaṃ nṛpam । prītyā sammānayāmāsa śūrā hi praṇatipriyāḥ ॥

भेंट लेकर आए राजा का वत्सराज स्नेह से सम्मान करते हैं। श्लोक वीरों के मन में विनम्र प्रणाम के प्रति आदर बताता है।

साहसविनम्रतासम्मान
8 अक्टू॰ 2026

भस्मीकृतस्वार्थसौख्यपरिचर्चितविग्रहाः। स्वराज्ययोगनिर्मग्ना धन्यास्ते वीरयोगिनः॥

bhasmīkṛtasvārthasaukhyaparicarcitavigrahāḥ । svarājyayoganirmagnā dhanyās te vīrayoginaḥ ॥

यह श्लोक उन वीर साधकों को धन्य कहता है जो निजी सुख त्यागकर स्वराज्य की साधना में पूरी तरह समर्पित हैं।

स्वतंत्रतासाहसनिःस्वार्थ सेवा
7 अक्टू॰ 2026
महाभारत

नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम्। कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान् प्राप्स्यसे राजसत्तम॥

nityaṃ paricareccaiva tadvai sukṛtamuttamam । kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokān prāpsyase rājasattama ॥

नित्य सेवा को श्रेष्ठ पुण्य कर्म बताया गया है, जिससे कीर्ति, यश और उत्तम लोकों की प्राप्ति होती है।

कर्तव्यकर्मसफलता
6 अक्टू॰ 2026
समराङ्गणसूत्रधार

ज्ञानवांश्च तथा वाग्मी कर्मस्वपि च निष्ठितः। एवं युक्तोऽपि न श्रेयान् यदि शीलविवर्जितः॥

jñānavāṃśca tathā vāgmī karmasvapi ca niṣṭhitaḥ । evaṃ yukto'pi na śreyān yadi śīlavivarjitaḥ ॥

ज्ञान, वाक्पटुता और कर्मकुशलता होने पर भी सदाचार से रहित व्यक्ति श्रेष्ठ नहीं होता।

विद्यासामर्थ्यचरित्रनैतिकता
5 अक्टू॰ 2026
हितोपदेश

शुचित्वं त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुखदुःखयोः। दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः॥

śucitvaṃ tyāgitā śauryaṃ sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ । dākṣiṇyaṃ cānuraktiśca satyatā ca suhṛdguṇāḥ ॥

निर्मलता, त्याग, साहस, सुख-दुःख में समान भाव, शिष्टता, अनुराग और सत्यता सच्चे मित्र के गुण हैं।

चरित्रनैतिकतासाहस
2 अक्टू॰ 2026
भगवद् गीता

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥

adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca । nirmamo nirahaṅkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī ॥

भगवद् गीता द्वेष और अहंकार से मुक्त, सभी प्राणियों के प्रति मैत्री रखने वाले और सुख-दुःख में सम रहने वाले व्यक्ति के गुण बताती है।

चरित्रविनम्रतासामंजस्य
1 अक्टू॰ 2026
नीतिशतकम्

रत्नैर्महाब्धेस्तुतुषुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम्। सुधां विना न प्रययुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः॥

ratnair mahābdhes tutuṣur na devā na bhejire bhīmaviṣeṇa bhītim । sudhāṃ vinā na prayayur virāmaṃ na niścitārthād viramanti dhīrāḥ ॥

भर्तृहरि समुद्र-मन्थन के प्रसंग से बताते हैं कि धीर व्यक्ति न बीच की उपलब्धियों पर रुकते हैं, न संकट के कारण अपने निश्चित लक्ष्य से हटते हैं।

दृढ़तासाहस
30 सित॰ 2026
भगवद् गीता

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः। स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥

sve sve karmaṇyabhirataḥ saṁsiddhiṁ labhate naraḥ । svakarmanirataḥ siddhiṁ yathā vindati tacchṛṇu ॥

भगवद् गीता बताती है कि अपने कर्म में निष्ठा मनुष्य को सिद्धि की ओर ले जाती है।

कर्मकर्तव्यसफलता
29 सित॰ 2026
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः। षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र दैवं सहायकृत्॥

udyamaḥ sāhasaṃ dhairyaṃ buddhiḥ śaktiḥ parākramaḥ । ṣaḍete yatra vartante tatra daivaṃ sahāyakṛt ॥

उद्यम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम से युक्त व्यक्ति को दैव का सहयोग भी प्राप्त होता है।

दृढ़तासाहसविद्याशक्ति
28 सित॰ 2026
चरक संहिता

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्। धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्॥

sukhopaviṣṭās te tatra puṇyāṃ cakruḥ kathām imām । dharmārthakāmamokṣāṇām ārogyaṃ mūlam uttamam ॥

चरक संहिता आरोग्य को धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इन चारों पुरुषार्थों की प्राप्ति का सर्वोत्तम आधार बताती है।

स्वास्थ्यधर्मसमृद्धिआध्यात्मिकता
25 सित॰ 2026
योगवासिष्ठ

यथा यथा प्रयत्नः स्याद्भवेदाशु फलं तथा। इति पौरुषमेवास्ति दैवमस्तु तदेव च॥

yathā yathā prayatnaḥ syād bhaved āśu phalaṃ tathā । iti pauruṣam evāsti daivam astu tad eva ca ॥

योगवासिष्ठ का यह श्लोक फल को मनुष्य के प्रयत्न से जोड़ता है और पुरुषार्थ को ही दैव मानने की शिक्षा देता है।

दृढ़तासफलता
24 सित॰ 2026
भगवद् गीता

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥

anudvegakaraṁ vākyaṁ satyaṁ priyahitaṁ ca yat । svādhyāyābhyasanaṁ caiva vāṅmayaṁ tapa ucyate ॥

भगवद् गीता सत्य, प्रिय, हितकारी और उद्वेगरहित वाणी तथा नियमित स्वाध्याय को वाणी का तप कहती है।

नैतिकताशांतिविद्याअनुशासन

चयनित संस्कृत श्लोक

जीवन के उपयोगी प्रश्नों और प्रसंगों के लिए विचारपूर्वक चुने गए संस्कृत श्लोकों से आरम्भ करें, फिर प्रत्येक श्लोक का पूरा अर्थ और स्रोत पढ़ें।
अर्थ सहित संस्कृत श्लोक
संस्कृत ज्ञान का विचारपूर्वक चुना गया परिचय—देवनागरी पाठ, IAST लिप्यंतरण, हिन्दी-अंग्रेज़ी अर्थ, स्रोत और विस्तृत व्याख्या सहित।
प्रेरणादायक संस्कृत श्लोक
उत्साह, साहस, अनुशासन, धैर्य और निरंतर पुरुषार्थ पर संस्कृत श्लोक—अर्थ और व्यावहारिक संदर्भ सहित।
विद्यार्थियों के लिए संस्कृत श्लोक
विद्या, ध्यानपूर्वक श्रवण, गुरु, तर्क, स्मृति, अनुशासन और क्रमिक प्रगति पर विद्यार्थियों के लिए श्लोक।
जीवन पर संस्कृत श्लोक
विवेकपूर्ण कर्म, सत्य, चरित्र, संबंध, आत्मसंयम और श्रेष्ठ जीवन को आकार देने वाले दैनिक निर्णयों पर संस्कृत श्लोक।
बच्चों के लिए संस्कृत श्लोक
बच्चों के लिए छोटे और सरल संस्कृत श्लोक—स्पष्ट चित्र और सरल भाव वाले, देवनागरी पाठ, लिप्यंतरण तथा हिन्दी-अंग्रेज़ी अर्थ सहित।
छोटे संस्कृत श्लोक अर्थ सहित
संग्रह के सबसे संक्षिप्त श्लोक—दो पंक्तियों के, शीघ्र कंठस्थ होने योग्य, देवनागरी पाठ, लिप्यंतरण तथा हिन्दी-अंग्रेज़ी अर्थ सहित।
कर्म पर संस्कृत श्लोक
कर्म और उसके फल पर श्लोक—परिश्रम से क्या उत्पन्न होता है, निष्क्रियता का मूल्य क्या है, और मन, वचन तथा कर्म मिलकर जीवन को कैसे गढ़ते हैं।
विद्या पर संस्कृत श्लोक
ज्ञान पर श्लोक—विद्या किसलिए है, सच्चे गुरु का लक्षण क्या है, और सूचना तथा बोध में क्या अंतर है।

संस्कृत ज्ञान को समझें

संग्रह के पीछे की भाषा और साहित्यिक अवधारणाओं का सरल परिचय पढ़ें।
सुभाषित क्या है?
सुभाषित सुन्दर और सार्थक ढंग से कही गई स्मरणीय संस्कृत उक्ति है—प्रायः ऐसा स्वतंत्र पद्य जो ज्ञान, सलाह, अनुभव या किसी पूर्ण विचार को व्यक्त करता है।
श्लोक और सुभाषित में क्या अंतर है?
श्लोक मुख्यतः संस्कृत पद्य या छन्दबद्ध स्तोत्र-पंक्ति है; सुभाषित सुन्दर और स्मरणीय ढंग से कही गई सार्थक उक्ति है। अनेक सुभाषित श्लोक होते हैं, किंतु दोनों शब्द समान नहीं हैं।

विषयों के अनुसार देखें

ज्ञान, धर्म, नेतृत्व और शांति जैसे प्रमुख विषयों के आधार पर संग्रह को देखें।
दृढ़ता
48 सुभाषित अर्थ सहित देखें
अनुशासन
44 सुभाषित अर्थ सहित देखें
आध्यात्मिकता
43 सुभाषित अर्थ सहित देखें
चरित्र
43 सुभाषित अर्थ सहित देखें
ज्ञान
43 सुभाषित अर्थ सहित देखें
साहस
40 सुभाषित अर्थ सहित देखें

स्रोतों के अनुसार देखें

वैदिक मंत्रों से लेकर नीति ग्रंथों और भक्तिपरक रचनाओं तक, इन सुभाषितों के स्रोतों को देखें।
महाभारत
44 सुभाषित अर्थ सहित देखें
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
31 सुभाषित अर्थ सहित देखें
महासुभाषितसंग्रह
24 सुभाषित अर्थ सहित देखें
ऋग्वेद
20 सुभाषित अर्थ सहित देखें
विदुर नीति
18 सुभाषित अर्थ सहित देखें
अथर्ववेद
16 सुभाषित अर्थ सहित देखें