श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं - श्रद्धा से शान्ति तक

17 नव॰ 2026

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥

śraddhāvā̃llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ । jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati ॥

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः का अर्थ

जो व्यक्ति श्रद्धा से युक्त, ज्ञान के लिए समर्पित, एकाग्र और इन्द्रियों को नियन्त्रण में रखने वाला होता है, वही ज्ञान प्राप्त करता है। वह व्यक्ति ज्ञान प्राप्त कर शीघ्र ही उत्कृष्ट शान्ति को प्राप्त होता है।

शब्दार्थ

श्रद्धावाँल्लभतेśraddhāvā̃llabhate

श्रद्धावान् प्राप्त करता है; श्रद्धावान् + लभते का सन्धिरूप

ज्ञानंjñānaṃ

ज्ञान

तत्परःtatparaḥ

उसमें तत्पर, ज्ञान के प्रति समर्पित

संयतेन्द्रियःsaṃyatendriyaḥ

जिसकी इन्द्रियाँ संयमित हैं; संयत + इन्द्रिय

ज्ञानंjñānaṃ

ज्ञान

लब्ध्वाlabdhvā

प्राप्त करके

परांparāṃ

परम

शान्तिमचिरेणाधिगच्छतिśāntimacireṇādhigacchati

शीघ्र शान्ति प्राप्त करता है; शान्तिम् + अचिरेण + अधिगच्छति

व्याख्या

यह श्लोक ज्ञान प्राप्त करने वाले व्यक्ति के गुणों और उस ज्ञान से मिलने वाली शान्ति को जोड़ता है। श्रद्धा वह विश्वास है जिससे साधक सीखने को गंभीरता से लेता है, और तत्परः उस दिशा में निरन्तर समर्पण का बोध कराता है। संयतेन्द्रियः इन्द्रियों पर संयम की आवश्यकता बताता है, क्योंकि प्रत्येक आकर्षण के पीछे चलने से ध्यान बिखर सकता है। दूसरी पंक्ति ज्ञान की प्राप्ति से आगे उसके फल, परम शान्ति, तक जाती है। रोजमर्रा के अध्ययन और मनन में यह विचार हमें देखने का अवसर देता है कि ध्यान और संयम की हमारी आदतें समझ को कितना सहारा देती हैं।

भगवद् गीता से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
भगवद् गीता

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्। कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥

कोई भी क्षण भर के लिए कर्मरहित नहीं रहता, क्योंकि प्रकृति से उत्पन्न गुण प्रत्येक प्राणी से कर्म करवाते हैं।

कर्मप्रकृति
महाभारत

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्याभ्यासेन रक्ष्यते। मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥

सत्य से धर्म, अभ्यास से विद्या, स्वच्छता से रूप और सदाचार से परिवार की रक्षा होती है।

धर्मविद्याचरित्रनैतिकता
महाभारत

यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक् प्रणिहिते सदा। तपस्त्यागश्च सत्यं च स वै सर्वमवाप्नुयात्॥

वाणी और मन की एकाग्रता के साथ तप, त्याग और सत्य का आचरण व्यक्ति को उपलब्धि की ओर ले जाता है।

अनुशासननैतिकतासफलता

विद्या पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
भगवद् गीता

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥

भगवद् गीता सत्य, प्रिय, हितकारी और उद्वेगरहित वाणी तथा नियमित स्वाध्याय को वाणी का तप कहती है।

नैतिकताशांतिविद्याअनुशासन
विदुर नीति

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा। विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा॥

महाभारत की विदुर नीति का यह श्लोक चार गुणों को उनके फल से जोड़ता है: धर्म परम कल्याण देता है, क्षमा उत्तम शांति, विद्या सच्ची तृप्ति और अहिंसा स्थाई सुख।

धर्मशांतिविद्याअहिंसा
विदुर नीति

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा सुशीलत्वदमौ श्रुतं च। पराक्रमश्च बहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥

विदुर नीति का यह श्लोक प्रज्ञा, सदाचार, संयम, ज्ञान, पराक्रम, दान और कृतज्ञता जैसे आठ गुण गिनाता है, जो मनुष्य को प्रकाशित करते हैं।

ज्ञानचरित्रअनुशासनविद्यासाहस