उद्यमः साहसं धैर्यं - सहायता के योग्य छह गुण

29 सित॰ 2026

उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः। षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र दैवं सहायकृत्॥

udyamaḥ sāhasaṃ dhairyaṃ buddhiḥ śaktiḥ parākramaḥ । ṣaḍete yatra vartante tatra daivaṃ sahāyakṛt ॥

उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः का अर्थ

जिस व्यक्ति के पास उद्यम अर्थात् परिश्रम करने की इच्छाशक्ति, साहस, धैर्य, कार्य करने की शक्ति, विद्या और पराक्रम - ये छह गुण विद्यमान होते हैं, वहाँ स्वयं ईश्वर भी सहायता करने के लिए उपस्थित रहते हैं।

शब्दार्थ

उद्यमःudyamaḥ

उद्यम, परिश्रम

साहसम्sāhasam

साहस

धैर्यम्dhairyam

धैर्य, स्थिरता

बुद्धिःbuddhiḥ

बुद्धि, विवेक

शक्तिःśaktiḥ

शक्ति, सामर्थ्य

पराक्रमःparākramaḥ

पराक्रम, पुरुषार्थ

षड् एतेṣaḍ ete

ये छह

यत्र वर्तन्तेyatra vartante

जहाँ विद्यमान हैं

तत्रtatra

वहाँ

दैवम्daivam

दैव, ईश्वरीय सहायता

सहायकृत्sahāyakṛt

सहायता करने वाला

व्याख्या

श्लोक छह ऐसे गुणों को एक साथ रखता है जो मनुष्य को समर्थ बनाते हैं: उद्यम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम। 'उद्यम' काम आरम्भ करने और उसमें श्रम लगाने की तत्परता है, जबकि 'धैर्य' कठिनाई के बीच टिके रहने की दृढ़ता है। बुद्धि उचित निर्णय देती है, शक्ति उसे पूरा करने की सामर्थ्य देती है और पराक्रम उस सामर्थ्य को निर्णायक कर्म में बदलता है। अंतिम पंक्ति दैवी सहायता को पुरुषार्थ का विकल्प नहीं बनाती; वह बताती है कि सहायता वहीं मिलती है जहाँ ये गुण पहले से विद्यमान हों। इसका व्यावहारिक संदेश है कि भाग्य से सहयोग माँगने से पहले मनुष्य स्वयं को कर्म के योग्य बनाए।

सुभाषितरत्नभाण्डागारम् से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
शार्ङ्गधर पद्धति

अपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्रं न दशान्तरम्। सदा लोकहिते युक्ता रत्नदीपा इवोत्तमाः॥

श्रेष्ठजन रत्नदीपों के समान होते हैं: सदा लोकहित में लगे रहकर वे बिना तेल, पात्र या बत्ती के स्वयं प्रकाशित रहते हैं। शार्ङ्गधर पद्धति का एक सुभाषित।

निःस्वार्थ सेवाचरित्र
शार्ङ्गधर पद्धति

खद्योतो द्योतते तावद् यावन्नोदयते शशी। उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः॥

जुगनू चन्द्रमा के उदय तक चमकता है; सूर्य के उदय पर दोनों का प्रकाश फीका पड़ जाता है। श्लोक अधिक तेज के सामने छोटे प्रकाश की स्थिति दिखाता है।

प्रकृतिशक्ति
शार्ङ्गधर पद्धति

प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नारिकेला नराणाम्। ददति जलमनल्पास्वादमाजीवितान्तं न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति॥

नारियल का वृक्ष बचपन में मिले थोड़े जल के बदले जीवन भर मधुर जल देता है। यही सज्जनों की कृतज्ञता का उदाहरण है।

चरित्रनैतिकताप्रकृति

दृढ़ता पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
भगवद् गीता

अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥

भगवद् गीता १६.१ में निर्भयता, अन्तःकरण की शुद्धि, ज्ञानयोग में निष्ठा, दान, संयम और सरलता का वर्णन है।

साहसविद्यायोगअनुशासननैतिकता
केनोपनिषद्

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते। आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम्॥

केनोपनिषद् का यह मंत्र प्रत्येक बोध में आत्मतत्त्व को जानने, आत्मा से बल और विद्या से अमरत्व पाने की बात कहता है।

विद्याआत्मज्ञानआध्यात्मिकताशक्ति
नीतिशतकम्

रत्नैर्महाब्धेस्तुतुषुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम्। सुधां विना न प्रययुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः॥

भर्तृहरि समुद्र-मन्थन के प्रसंग से बताते हैं कि धीर व्यक्ति न बीच की उपलब्धियों पर रुकते हैं, न संकट के कारण अपने निश्चित लक्ष्य से हटते हैं।

दृढ़तासाहस