उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः। षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र दैवं सहायकृत्॥
udyamaḥ sāhasaṃ dhairyaṃ buddhiḥ śaktiḥ parākramaḥ । ṣaḍete yatra vartante tatra daivaṃ sahāyakṛt ॥
उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः का अर्थ
जिस व्यक्ति के पास उद्यम अर्थात् परिश्रम करने की इच्छाशक्ति, साहस, धैर्य, कार्य करने की शक्ति, विद्या और पराक्रम - ये छह गुण विद्यमान होते हैं, वहाँ स्वयं ईश्वर भी सहायता करने के लिए उपस्थित रहते हैं।
शब्दार्थ
- उद्यमःudyamaḥ
उद्यम, परिश्रम
- साहसम्sāhasam
साहस
- धैर्यम्dhairyam
धैर्य, स्थिरता
- बुद्धिःbuddhiḥ
बुद्धि, विवेक
- शक्तिःśaktiḥ
शक्ति, सामर्थ्य
- पराक्रमःparākramaḥ
पराक्रम, पुरुषार्थ
- षड् एतेṣaḍ ete
ये छह
- यत्र वर्तन्तेyatra vartante
जहाँ विद्यमान हैं
- तत्रtatra
वहाँ
- दैवम्daivam
दैव, ईश्वरीय सहायता
- सहायकृत्sahāyakṛt
सहायता करने वाला
व्याख्या
श्लोक छह ऐसे गुणों को एक साथ रखता है जो मनुष्य को समर्थ बनाते हैं: उद्यम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम। 'उद्यम' काम आरम्भ करने और उसमें श्रम लगाने की तत्परता है, जबकि 'धैर्य' कठिनाई के बीच टिके रहने की दृढ़ता है। बुद्धि उचित निर्णय देती है, शक्ति उसे पूरा करने की सामर्थ्य देती है और पराक्रम उस सामर्थ्य को निर्णायक कर्म में बदलता है। अंतिम पंक्ति दैवी सहायता को पुरुषार्थ का विकल्प नहीं बनाती; वह बताती है कि सहायता वहीं मिलती है जहाँ ये गुण पहले से विद्यमान हों। इसका व्यावहारिक संदेश है कि भाग्य से सहयोग माँगने से पहले मनुष्य स्वयं को कर्म के योग्य बनाए।
स्रोत और पाठभेद
यह श्लोक यहाँ भी उपलब्ध है
मूल पोस्ट
सुभाषितरत्नभाण्डागारम् से और सुभाषित
स्रोत पृष्ठ देखेंअपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्रं न दशान्तरम्। सदा लोकहिते युक्ता रत्नदीपा इवोत्तमाः॥
श्रेष्ठजन रत्नदीपों के समान होते हैं: सदा लोकहित में लगे रहकर वे बिना तेल, पात्र या बत्ती के स्वयं प्रकाशित रहते हैं। शार्ङ्गधर पद्धति का एक सुभाषित।
दृढ़ता पर और सुभाषित
विषय पृष्ठ देखेंअभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥
भगवद् गीता १६.१ में निर्भयता, अन्तःकरण की शुद्धि, ज्ञानयोग में निष्ठा, दान, संयम और सरलता का वर्णन है।