प्रतिबोधविदितं मतम् - प्रत्येक बोध में आत्मज्ञान

4 नव॰ 2026

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते। आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम्॥

pratibodhaviditaṃ matamamṛtatvaṃ hi vindate । ātmanā vindate vīryaṃ vidyayā vindate'mṛtam ॥

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते का अर्थ

आत्मज्ञान से मनुष्य को आंतरिक शक्ति और आत्मविश्वास मिलता है, जो उसे मानसिक तनाव से मुक्त करता है। अपने अनुभव से अपने वास्तविक स्वरूप को पहचानना ही सच्चा ज्ञान है और यही ज्ञान मनुष्य को परम शांति तथा अमरत्व की ओर ले जाता है।

अनुवाद टिप्पणी: यह अनुवाद प्रधानमंत्री की X पोस्ट के वीडियो से यथावत् लिया गया है। आत्मविश्वास, मानसिक तनाव से मुक्ति और परम शांति की बातें व्याख्यात्मक विस्तार हैं; संस्कृत में प्रत्येक बोध में ज्ञान, आत्मा से बल और विद्या से अमरत्व पाने की बात है।

शब्दार्थ

प्रतिबोधविदितंpratibodhaviditaṃ

प्रत्येक बोध में जाना हुआ

मतम्matam

सम्यक् जाना हुआ

मंत्र में मतम् + अमृतत्वम् जुड़कर मतममृतत्वम् है।

अमृतत्वंamṛtatvaṃ

अमरत्व

हिhi

निश्चय ही

विन्दतेvindate

प्राप्त करता है

आत्मनाātmanā

आत्मा के द्वारा

विन्दतेvindate

प्राप्त करता है

वीर्यंvīryaṃ

बल या आध्यात्मिक सामर्थ्य

विद्ययाvidyayā

विद्या के द्वारा

विन्दतेऽमृतम्vindate'mṛtam

अमरत्व प्राप्त करता है; विन्दते + अमृतम्

व्याख्या

प्रतिबोधविदितं का आशय है प्रत्येक बोध या अनुभूति में जाना हुआ तत्त्व। इस शिक्षण में ब्रह्म को जानना उस चेतना की पहचान से जुड़ता है, जिसके द्वारा बदलते विचार और अनुभव जाने जाते हैं। दूसरी पंक्ति में आत्मा से वीर्य अर्थात् बल और विद्या से अमरत्व पाने की बात कही गई है। यहाँ बल का आध्यात्मिक आधार आत्मा है, बाहरी संपत्ति या प्रतिष्ठा नहीं। दैनिक जीवन में इस विचार पर मनन करने का एक आरंभ यह देखना हो सकता है कि हर विचार और अनुभव किस जागरूकता में प्रकट होता है।

विद्या पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें

अन्तःस्थमेव यज्ज्ञानं ज्ञानादपि च यत्परम्। तदेव सर्वसंसारसारं सद्भिरुपास्यते॥

यह श्लोक उस आंतरिक ज्ञान का वर्णन करता है जो बाहरी शिक्षा से परे है और जिसे संपूर्ण संसार का वास्तविक सार माना गया है।

आत्मज्ञानविद्याआध्यात्मिकताज्ञान
भगवद् गीता

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥

श्रीकृष्ण ऐसे ज्ञान और अनुभूत बोध का उपदेश देते हैं, जिसके बाद साधक के लिए जानने योग्य कोई आवश्यक सत्य शेष नहीं रहता।

विद्याआत्मज्ञानज्ञानआध्यात्मिकता
भगवद् गीता

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्॥

संसाररूपी अश्वत्थ वृक्ष और वेदों के ज्ञान को समझाता यह गीता का श्लोक अध्यात्म की गहरी समझ प्रदान करता है।

आध्यात्मिकताआत्मज्ञानविद्याज्ञान