सुखोपविष्टास्ते तत्र - पुरुषार्थों का आधार आरोग्य

28 सित॰ 2026

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्। धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्॥

sukhopaviṣṭās te tatra puṇyāṃ cakruḥ kathām imām । dharmārthakāmamokṣāṇām ārogyaṃ mūlam uttamam ॥

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः का अर्थ

तेजस्वी महर्षियों ने सुखपूर्वक विराजते हुए पुण्यशालिनी कथा का वर्णन किया है। जिसके अनुसार धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष- जीवन के इन चारों पुरुषार्थों की प्राप्ति का मुख्य आधार अच्छा स्वास्थ्य है।

शब्दार्थ

सुखोपविष्टाःsukhopaviṣṭāḥ

सुखपूर्वक बैठे हुए

सुख + उप + √विश्

ते तत्रte tatra

वे वहाँ

पुण्याम्puṇyām

पुण्यकारी या मंगलमयी

चक्रुःcakruḥ

उन्होंने की

√कृ

कथाम् इमाम्kathām imām

इस कथा या विमर्श को

धर्मार्थकाममोक्षाणाम्dharmārthakāmamokṣāṇām

धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष के

धर्म + अर्थ + काम + मोक्ष

आरोग्यम्ārogyam

आरोग्य या रोग का अभाव

अ + रोग

मूलम् उत्तमम्mūlam uttamam

सर्वोत्तम आधार

व्याख्या

श्लोक के आरम्भ में महर्षि सुखपूर्वक बैठे हुए एक 'पुण्यां कथाम्', अर्थात् मंगलकारी विमर्श, करते दिखाई देते हैं। इसके बाद आरोग्य को चारों पुरुषार्थों का उत्तम मूल कहा गया है। धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष को एक साथ रखकर श्लोक नैतिक कर्तव्य, जीवनोपयोगी साधन, मानवीय कामनाएँ और आध्यात्मिक मुक्ति सभी को समेटता है। यहाँ स्वास्थ्य जीवन का अन्तिम लक्ष्य नहीं है। वह प्रत्येक सार्थक लक्ष्य की ओर बढ़ने का आधार है। शान्त भाव से बैठे ऋषियों का दृश्य भी इस शिक्षा के अनुकूल है, क्योंकि उसमें शारीरिक सहजता और विचारपूर्ण संवाद साथ आते हैं। आज के जीवन में यह कथन स्वास्थ्य-संरक्षण को केवल निजी सुविधा नहीं, बल्कि कर्तव्य और उद्देश्यपूर्ण कर्म की सामर्थ्य के रूप में देखने की प्रेरणा देता है।

चरक संहिता से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
चरक संहिता

शरीरं सत्त्वसंज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः। तथा सुखानां योगस्तु सुखानां कारणं समः॥

चरक संहिता शरीर और मन को रोग तथा सुख, दोनों का आश्रय बताती है और संतुलित संयोग को सुख का कारण मानती है।

स्वास्थ्यकल्याणसामंजस्य
चरक संहिता

हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्। मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते॥

चरक संहिता आयुर्वेद को हित-अहित, सुख-दुःख, जीवन के अनुकूल-प्रतिकूल तत्त्वों और आयु के मान का ज्ञान बताती है।

स्वास्थ्यकल्याण
चरक संहिता

विद्या वितर्को विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया। यस्यैते षड्गुणास्तस्य नासाध्यमतिवर्तते॥

विद्या, तर्क, विवेकपूर्ण ज्ञान, स्मृति, तत्परता और सक्रिय प्रयास मिलकर व्यक्ति को कठिन कार्य सिद्ध करने का व्यावहारिक सामर्थ्य देते हैं।

विद्यासामर्थ्यशिक्षाकर्म

स्वास्थ्य पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
चाणक्य नीति

धर्मं धनं च धान्यं च गुरोर्वचनमौषधम्। सुगृहीतं च कर्तव्यमन्यथा तु न जीवति॥

धर्म, धन, अन्न, गुरु के वचन और औषधि को भली प्रकार ग्रहण करना और सँभालना चाहिए, क्योंकि जीवन इन पर निर्भर है।

धर्मसमृद्धिस्वास्थ्यमार्गदर्शन
भविष्य महापुराण

एष प्रभावो रक्षायाः कथितस्ते युधिष्ठिर। जयदः सुखदश्चैव पुत्रारोग्यधनप्रदः॥

भविष्य महापुराण का यह श्लोक रक्षा सूत्र को जय, सुख, सन्तति, आरोग्य और धन प्रदान करने वाला बताता है।

सफलताकल्याणस्वास्थ्यसमृद्धि
वाल्मीकि रामायण

लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा। ऋतवः षट् च ते सर्वे मासाः संवत्सराः क्षपाः॥ दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा। श्रुतिः स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः॥

अयोध्या काण्ड के इस आशीर्वचन में लोकपालों, कालचक्र, श्रुति-स्मृति और धर्म से निरंतर मंगल तथा सर्वांगीण रक्षा की प्रार्थना की गई है।

धर्मप्रकृतिआध्यात्मिकता