सुत्रामाणं पृथिवीं द्याम् - कल्याण की दिव्य नौका

22 सित॰ 2026

सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् । दैवीं नावं स्वरित्रामनागसो अस्रवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये॥

sutrāmāṇaṃ pṛthivīṃ dyām anehasaṃ suśarmāṇam aditiṃ supraṇītim । daivīṃ nāvaṃ svaritrām anāgaso asravantīm ā ruhemā svastaye ॥

सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं का अर्थ

मनुष्य उत्तम संरक्षण करने वाली, स्थिर पृथ्वी और कल्याणकारी, निर्बाध आकाशरूपी आधार का आश्रय लें। पापरहित होकर, शुभ मार्ग से ले जाने वाली, उत्तम चप्पुओं से युक्त दिव्य नौका के समान कल्याणकारी साधनों का आश्रय लेकर सुख और मंगल को प्राप्त करें।

शब्दार्थ

सुत्रामाणम्sutrāmāṇam

उत्तम संरक्षण देने वाली

सु + त्रामन्

पृथिवीम्pṛthivīm

पृथ्वी को

पृथिवी

द्याम्dyām

द्युलोक को

दिव्

अनेहसम्anehasam

अविघ्न, अक्षत

अनेहस्

सुशर्माणम्suśarmāṇam

उत्तम आश्रय देने वाली

सु + शर्मन्

अदितिम्aditim

अदिति को, जो अखण्ड हैं

अदिति

सुप्रणीतिम्supraṇītim

सुन्दर मार्गदर्शन करने वाली

सु + प्र + √नी

दैवीम् नावम्daivīṃ nāvam

दिव्य नौका को

देव + नौ

स्वरित्राम्svaritrām

उत्तम चप्पुओं वाली

सु + अरित्र

अनागसोanāgaso

दोष या क्षति से रहित

अन् + आगस्

अस्रवन्तीम्asravantīm

न रिसने वाली

अ + √स्रु

आ रुहेमā ruhema

हम चढ़ें

आ + √रुह्

स्वस्तयेsvastaye

कल्याण के लिए

सु + अस्ति

व्याख्या

यह मन्त्र पृथ्वी, द्युलोक और अदिति को एक ही व्यापक संरक्षण की छवि में जोड़ता है। ‘सुत्रामाणम्’, ‘सुशर्माणम्’ और ‘सुप्रणीतिम्’ क्रमशः उत्तम रक्षा, सुन्दर आश्रय और उचित मार्गदर्शन का भाव रखते हैं, जबकि अन्त का ‘स्वस्तये’ इस प्रार्थना का उद्देश्य—कल्याण—स्पष्ट करता है। इसकी केन्द्रीय उपमा अच्छे चप्पुओं से युक्त ऐसी दिव्य नौका है जो सुरक्षित और रिसाव से रहित है तथा जिस पर सब मिलकर चढ़ना चाहते हैं। नौका की यह छवि बताती है कि पार पहुँचने के लिए केवल लक्ष्य नहीं, भरोसेमन्द आधार और सही दिशा भी आवश्यक हैं। मन्त्र सामूहिक ‘आ रुहेम’, अर्थात् ‘हम चढ़ें’, की वाणी में बोलता है, इसलिए कल्याण की ओर यह यात्रा पूरा समाज मिलकर करता है।

अथर्ववेद से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
अथर्ववेद

भद्रमिच्छन्त ऋषयः स्वर्विदस्तपो दीक्षामुपनिषेदुरग्रे। ततो राष्ट्रं बलमोजश्च जातं तदस्मै देवा उपसन्नमन्तु॥

अथर्ववेद का यह मंत्र राष्ट्र, बल और ओज की उत्पत्ति को ऋषियों के तप और दीक्षा से जोड़ता है।

अनुशासनशक्तिसुशासनआध्यात्मिकता
अथर्ववेद

सहृदयं सांमनस्यमविद्वेषं कृणोमि वः। अन्यो अन्यमभि हर्यत वत्सं जातमिवाघ्न्या॥

अथर्ववेद का यह मंत्र सहृदयता, सांमनस्य और द्वेषमुक्त जीवन का आह्वान करते हुए नवजात बछड़े के प्रति गाय के स्नेह को आदर्श बनाता है।

एकतासामंजस्यअहिंसा
ऋग्वेद

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥

ऋग्वेद का यह स्वस्ति-मन्त्र इन्द्र, पूषा, तार्क्ष्य और बृहस्पति से हम सबके कल्याण की कामना करता है।

कल्याणभक्तिआध्यात्मिकता

प्रकृति पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
यजुर्वेद

शं नो वातः पवतां शं नस्तपतु सूर्यः। शं नः कनिक्रदद् देवः पर्जन्योऽभिवर्षतु॥

शुक्ल यजुर्वेद का यह मन्त्र वायु, सूर्य और वर्षा के देवता पर्जन्य से कल्याणकारी होने की प्रार्थना करता है।

कल्याणप्रकृति
ऋग्वेद

शं नो द्यावापृथिवी पूर्वहूतौ शमन्तरिक्षं दृशये नो अस्तु। शं न ओषधीर्वनिनो भवन्तु शं नो रजसस्पतिरस्तु जिष्णुः॥

ऋग्वेद का यह मन्त्र द्युलोक, पृथ्वी, अन्तरिक्ष, औषधियों, वृक्षों और अन्तरिक्ष के विजयशील अधिपति से स्थायी मंगल की प्रार्थना करता है।

प्रकृतिकल्याणआध्यात्मिकता
ऋग्वेद

मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः॥

ऋग्वेद का यह मंत्र वायु, नदियों, औषधियों और वनस्पतियों को मधुरता, पोषण, आरोग्य और सामंजस्य के स्रोत के रूप में देखता है।

प्रकृतिसंरक्षणसामंजस्यकल्याण