हितोपदेश से सुभाषित

इस स्रोत से लिए गए 7 सुभाषित देखें।

यह स्रोत 6 विषयों में फैले 7 सुभाषित प्रदान करता है।

नवीनतम अद्यतन: 5 अक्टू॰ 2026

संबंधित मार्गदर्शिकाएँ और श्लोक चयन

सुभाषित क्या है?
सुभाषित सुन्दर और सार्थक ढंग से कही गई स्मरणीय संस्कृत उक्ति है—प्रायः ऐसा स्वतंत्र पद्य जो ज्ञान, सलाह, अनुभव या किसी पूर्ण विचार को व्यक्त करता है।
श्लोक और सुभाषित में क्या अंतर है?
श्लोक मुख्यतः संस्कृत पद्य या छन्दबद्ध स्तोत्र-पंक्ति है; सुभाषित सुन्दर और स्मरणीय ढंग से कही गई सार्थक उक्ति है। अनेक सुभाषित श्लोक होते हैं, किंतु दोनों शब्द समान नहीं हैं।
अर्थ सहित संस्कृत श्लोक
संस्कृत ज्ञान का विचारपूर्वक चुना गया परिचय—देवनागरी पाठ, IAST लिप्यंतरण, हिन्दी-अंग्रेज़ी अर्थ, स्रोत और विस्तृत व्याख्या सहित।
प्रेरणादायक संस्कृत श्लोक
उत्साह, साहस, अनुशासन, धैर्य और निरंतर पुरुषार्थ पर संस्कृत श्लोक—अर्थ और व्यावहारिक संदर्भ सहित।
विद्यार्थियों के लिए संस्कृत श्लोक
विद्या, ध्यानपूर्वक श्रवण, गुरु, तर्क, स्मृति, अनुशासन और क्रमिक प्रगति पर विद्यार्थियों के लिए श्लोक।
5 अक्टू॰ 2026
हितोपदेश

शुचित्वं त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुखदुःखयोः। दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः॥

śucitvaṃ tyāgitā śauryaṃ sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ । dākṣiṇyaṃ cānuraktiśca satyatā ca suhṛdguṇāḥ ॥

निर्मलता, त्याग, साहस, सुख-दुःख में समान भाव, शिष्टता, अनुराग और सत्यता सच्चे मित्र के गुण हैं।

चरित्रनैतिकतासाहस
5 अग॰ 2026
शिशुपालवधम्

आत्मोदयः परज्यानिर्द्वयं नीतिरितीयती। तदूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते॥

ātmodayaḥ parajānir dvayaṁ nītir itīyatī । tadūrīkṛtya kṛtibhir vācaspatyaṁ pratāyate ॥

माघ के शिशुपालवध का यह श्लोक नीति को अपने उत्थान और प्रतिपक्षी की हानि के दो स्पष्ट पक्षों में रखता है।

सुशासनसफलता
18 मई 2026
चाणक्य नीति

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥

jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ । sa hetuḥ sarvavidyānāṁ dharmasya ca dhanasya ca ॥

यह नीति-वचन बताता है कि जैसे घड़ा बूँद-बूँद से भरता है, वैसे ही निरंतर छोटे प्रयासों से विद्या, धर्म और धन का संचय होता है।

दृढ़ताविद्याधर्मसमृद्धिअनुशासन
4 मई 2026
चाणक्य नीति

को हि भारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम्। को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम्॥

ko hi bhāraḥ samarthānāṁ kiṁ dūraṁ vyavasāyinām । ko videśaḥ suvidyānāṁ kaḥ paraḥ priyavādinām ॥

यह श्लोक बताता है कि कैसे कौशल, परिश्रम, शिक्षा और मधुर वाणी सफलता और अपनेपन की सभी बाधाओं को दूर कर देते हैं।

सामर्थ्यशिक्षादृढ़ताचरित्र
14 अप्रैल 2026
पञ्चतन्त्र

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥

ayaṁ nijaḥ paro veti gaṇanā laghucetasām । udāracaritānāṁ tu vasudhaiva kuṭumbakam ॥

संकुचित मनुष्य लोगों को अपना और पराया मानता है, जबकि उदार हृदय वाला पूरे विश्व को एक परिवार समझता है।

एकताज्ञाननैतिकतासामंजस्य
6 अप्रैल 2026
हितोपदेश

सिद्धिः साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटेः। जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला॥

siddhiḥ sādhye satām astu prasādāt tasya dhūrjaṭeḥ । jāhnavī-phena-lekheva yan-mūrdhni śaśinaḥ kalā ॥

जिन महादेव के मस्तक पर चन्द्रमा की कला गंगा के झाग के समान सुशोभित है, उनकी कृपा से सज्जनों के संकल्प सिद्ध हों।

भक्तिआध्यात्मिकतादृढ़ताचरित्र
17 दिस॰ 2025
हितोपदेश

अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका। तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः॥

alpanām api vastūnāṁ saṃhatiḥ kārya-sādhikā । tṛṇair guṇatvam āpannair badhyante mattadantinaḥ ॥

छोटी और दुर्बल वस्तुएँ भी सुव्यवस्थित रूप से जुड़कर महान कार्य कर सकती हैं, जैसे तृणों की रस्सी हाथी को बाँध लेती है।

एकतासामर्थ्यशक्ति