विश्वस्वं मातरमोषधीनां - मंगलमयी पृथ्वी

6 अग॰ 2026

विश्वस्वं मातरमोषधीनां ध्रुवां भूमिं पृथिवीं धर्मणा धृताम्। शिवां स्योनामनु चरेम विश्वहा॥

viśvasvaṃ mātaram oṣadhīnāṃ dhruvāṃ bhūmiṃ pṛthivīṃ dharmaṇā dhṛtām । śivāṃ syonām anu carema viśvahā ॥

विश्वस्वं मातरमोषधीनां ध्रुवां भूमिं का अर्थ

जिसमें सभी प्रकार की श्रेष्ठ वनस्पतियाँ और औषधियाँ पैदा होती हैं, वह पृथ्वी माता विस्तृत और स्थिर हो। विद्या, शौर्य, सत्य, स्नेह आदि सद्गुणों से पालित-पोषित, कल्याणकारी और सुख- साधनों को देने वाली मातृभूमि की हम सदैव सेवा करें।

शब्दार्थ

विश्वस्वम्viśvasvam

सर्वस्व वाली

विश्व + स्व

मातरम्mātaram

माता

मातृ

ओषधीनाम्oṣadhīnām

औषधियों की

ओषधि

ध्रुवाम्dhruvām

स्थिर

√ध्रु

भूमिम्bhūmim

भूमि

√भू

पृथिवीम्pṛthivīm

पृथ्वी

√प्रथ्

धर्मणा धृताम्dharmaṇā dhṛtām

धर्म से धारित

√धृ

शिवाम्śivām

शिवा, कल्याणी

शिव

स्योनाम्syonām

सुखद

स्योन

अनु चरेमanu carema

हम चलें

अनु + √चर्

विश्वहाviśvahā

सर्वदा

विश्व

व्याख्या

यह मंत्र पृथ्वी को ‘ओषधीनां मातरम्’—वनस्पतियों और औषधियों की माता—कहता है। वह ‘ध्रुवा’ है, अर्थात स्थिर और अविचल, तथा ‘धर्मणा धृता’ है, यानी उस धारणकारी व्यवस्था से संभली हुई है जिसे यहाँ धर्म कहा गया है। ‘शिवा’ और ‘स्योना’ उसे कल्याणकारी, अनुकूल और सुखद निवासभूमि के रूप में प्रस्तुत करते हैं। अंतिम कामना ‘अनु चरेम विश्वहा’ का सीधा अर्थ है कि हम उस पर सदा चलें या जीवन बिताएँ। आज के संदर्भ में यह पृथ्वी-वंदना सहज ही मातृभूमि की सेवा का आह्वान बन जाती है, उस मातृभूमि की जो विद्या, शौर्य, सत्य और स्नेह जैसे सद्गुणों का पोषण करती है। मंत्र का मूल बोध और भी आधारभूत है: हमारा जीवन स्थिर, औषधि-जननी पृथ्वी पर निर्भर है और उस पर हमारा आचरण उसे धारण करने वाली व्यवस्था के अनुरूप होना चाहिए।

अथर्ववेद से और सुभाषित

स्रोत पृष्ठ देखें
अथर्ववेद

भद्रमिच्छन्त ऋषयः स्वर्विदस्तपो दीक्षामुपनिषेदुरग्रे। ततो राष्ट्रं बलमोजश्च जातं तदस्मै देवा उपसन्नमन्तु॥

अथर्ववेद का यह मंत्र राष्ट्र, बल और ओज की उत्पत्ति को ऋषियों के तप और दीक्षा से जोड़ता है।

अनुशासनशक्तिसुशासनआध्यात्मिकता
अथर्ववेद

सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसं सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् । दैवीं नावं स्वरित्रामनागसो अस्रवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये॥

अथर्ववेद का यह मन्त्र पृथ्वी, द्युलोक और अदिति को सुरक्षित दिव्य नौका के रूप में देखता है, जो मनुष्य को कल्याण की ओर ले जाती है।

प्रकृतिकल्याण
अथर्ववेद

सहृदयं सांमनस्यमविद्वेषं कृणोमि वः। अन्यो अन्यमभि हर्यत वत्सं जातमिवाघ्न्या॥

अथर्ववेद का यह मंत्र सहृदयता, सांमनस्य और द्वेषमुक्त जीवन का आह्वान करते हुए नवजात बछड़े के प्रति गाय के स्नेह को आदर्श बनाता है।

एकतासामंजस्यअहिंसा

प्रकृति पर और सुभाषित

विषय पृष्ठ देखें
वाल्मीकि रामायण

लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा। ऋतवः षट् च ते सर्वे मासाः संवत्सराः क्षपाः॥ दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा। श्रुतिः स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः॥

अयोध्या काण्ड के इस आशीर्वचन में लोकपालों, कालचक्र, श्रुति-स्मृति और धर्म से निरंतर मंगल तथा सर्वांगीण रक्षा की प्रार्थना की गई है।

धर्मप्रकृतिआध्यात्मिकता
अथर्ववेद

सत्यं बृहदृतमुग्रं दीक्षा तपो ब्रह्म यज्ञः पृथिवीं धारयन्ति। सा नो भूतस्य भव्यस्य पत्न्युरुं लोकं पृथिवी नः कृणोतु॥

पावन भूमि सूक्त का यह मंत्र उन शाश्वत शक्तियों—सत्य, नियम और परिश्रम—का वर्णन करता है जो इस जगत को धारण करती हैं।

धर्मप्रकृतिनैतिकताज्ञानआध्यात्मिकता
महाभारत

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्याभ्यासेन रक्ष्यते। मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥

सत्य से धर्म, अभ्यास से विद्या, स्वच्छता से रूप और सदाचार से परिवार की रक्षा होती है।

धर्मविद्याचरित्रनैतिकता